Upendo aliomba afisa wa mahakama azuie Nyakyi kuondoka na mali ya kesi. Afisa alisita; katibu mkuu alikuwa mkubwa kwake. Halima alianza kutangaza moja kwa moja kupitia simu, akieleza kwa utulivu kwamba jalada lenye muhuri wa Ndele linaondolewa wakati ushahidi wake unajadiliwa.
Nyakyi alisimama kwenye korido. Kamera ya Halima ilimfanya asikimbie. Alisema jalada ni la siri na haliwezi kufunguliwa kwa shinikizo la umma.
Kassim hakutaka umati uvamie. Aliomba njia ya kisheria. Upendo alipiga simu kwa Jaji Mfawidhi wa Kanda na kutuma picha ya rejesta, video ya kukiri kwa Salum, na picha ya jalada.
Jaji alitoa agizo la simu la kuhifadhi jalada hadi hati iandikwe.
Nyakyi alilazimika kulikabidhi kwa afisa mwingine mbele ya mashahidi. Ndani kulikuwa na barua ya Ndele, ramani ya asili, sampuli ndogo ya grafiti, na orodha ya watu waliolipwa. Jina la Mrema lilikuwa kama mratibu wa utafiti.
Jina la Salum lilikuwa na kiasi cha hospitali. Jina la Nyakyi lilikuwa na malipo matatu.
Pia kulikuwa na barua ya pili kutoka Ndele: *Kama jalada hili litafichwa, angalieni eneo la kaburi la 12. Mpaka wa watu hauwezi kufutwa bila kufuta waliokufa.*
Kaburi la 12 lilikuwa makaburi ya zamani ya Kizinga, kwenye ukingo wa eneo la “jicho” la madini. Sheria ya ardhi ilitambua maeneo ya mazishi kama ushahidi wa matumizi ya kijamii na historia ya makazi. Kaskazi haingeweza kuyatangaza kuwa ardhi tupu.
Mrema alituma taarifa mara moja kwamba makaburi yalihamishwa miaka mingi iliyopita kutokana na mafuriko. Kassim alijua si kweli. Bibi yake alizikwa huko.
Walifika usiku na viongozi wa dini, wazee, na afisa wa urithi. Eneo lilikuwa limezungushiwa uzio mpya wa Kaskazi. Ndani, tingatinga lilikuwa limeanza kusawazisha sehemu ya ardhi.
Watu walipiga kelele. Opereta alisimama. Kweka alitokea na kusema kampuni ilikuwa inatengeneza njia ya dharura ya bwawa, haijui kuna makaburi.
Salum alionyesha alama za mawe chini ya vichaka. Afisa wa urithi aliamuru kazi isimame. Kweka akadai mawe yalikuwa ya mifugo.
Halima alisoma majina yaliyokuwa yamechongwa. Watu wa kijiji walitambua familia zao. Mmoja baada ya mwingine, walisimama karibu na mawe. Hakukuwa na ugomvi; uwepo wao ulitosha.
Kassim alitumia kifaa cha rada ya ardhini kilicholetwa na chuo.
Mistari kwenye skrini ilionyesha nafasi za mazishi katika mpangilio wa jamii, zaidi ya mia moja.
Baadhi yalikuwa chini ya njia mpya ya tingatinga.
Kiwelu alirusha taarifa. Umma uliona kampuni ikijaribu kufuta makaburi kabla kesi haijasikilizwa.
Kweka alikamatwa na polisi wa urithi kwa kuendelea na kazi baada ya amri ya kusimamisha.
Lusekelo alifika na kujaribu kumwachia, lakini afisa wa kitaifa aliyefuatilia utekaji wa Salum alimzuia.
Katika gari la polisi, Kweka alimwita Kassim karibu. “Mrema atatuacha wote. Unafikiri grafiti ndiyo siri kubwa?”
“Ni nini?”
“Kuna vanadium chini ya bwawa. Uchimbaji wao umeingia karibu na msingi. Wameondoa vifaa vya kupima shinikizo ili sensa zisionyeshe.”
Kassim alihisi baridi. Mafuriko hayakuwa tu mpango wa kuharibu vijiji. Uchimbaji wa siri ulikuwa umeathiri usalama halisi wa bwawa.
“Kiwango gani?”
Kweka akasema, “Ukuta una ufa unaokua. Mrema anataka watu waondoke kabla uvunjike, lakini hataki kufunga mgodi.”
Sasa ramani nyekundu ilikuwa na uongo na ukweli uliochelewa.
Jalada la Ndele lilikuwa na picha ya makaburi iliyopigwa mwaka 1999. Nyuma yake kulikuwa na majina ya wazee waliothibitisha eneo. Wanne bado walikuwa hai.
Waliitwa na kutoa taarifa mbele ya afisa wa urithi, wakieleza ibada, njia za mazishi, na familia zilizotumia eneo.
Ushahidi wao haukuwa mapambo ya kihistoria; ulikuwa sehemu ya matumizi ya ardhi yanayotambuliwa na sheria.
Rada ya ardhini ilifanywa kwa mistari iliyo wazi mbele ya wawakilishi wa kampuni na kijiji. Kassim alihakikisha programu, kina, na maeneo ya vipimo viandikwe.
Hakutaka Kaskazi baadaye iseme walichagua picha zinazofaa. Muundo wa mazishi ulionekana katika mistari mingi, ukithibitisha si mawe yaliyowekwa juujuu.
Kweka alipokiri kuhusu ufa, Upendo hakumpa ahadi ya msamaha. Alimwambia ushirikiano wake utaandikwa lakini waendesha mashtaka ndio wataamua.
Kweka alisema Mrema aliwafundisha wote kuamini kwamba kila kosa linaweza kubadilishwa kuwa bei ya mazungumzo.
Kukosa ahadi ya haraka kulimlazimisha azungumze kwa sababu ya ukweli na kujilinda kisheria, si kununua simulizi.
Kwenye simu yake kulikuwa na picha za sensa mbili za msingi zikiwa zimeondolewa na tarehe. Pia kulikuwa na ujumbe wa Mrema: *Tukikubali ufa, tunapoteza leseni. Hamisha data, si maji.* Sentensi hiyo ilithibitisha walijua hatari halisi na waliamua kubadilisha rekodi badala ya kurekebisha bwawa.
Vijiji havikuwa kwenye mkondo wa kawaida wa mafuriko.
Jalada lilipofunguliwa mbele ya mashahidi, kulikuwa na kurasa zilizotiwa namba kwa mkono na kurasa mpya zisizo na namba. Upendo hakuruhusu mtu azipange kabla kupigwa picha. Alitumia glavu, akarekodi hali ya kila klipu, na akaomba afisa wa nyaraka athibitishe aina ya karatasi iliyotumiwa miaka ishirini na sita iliyopita.
Kurasa mbili zenye ramani halisi zilikuwa na alama ya maji ya zamani; nakala ya uhamisho iliyodaiwa kuwa ya kipindi hicho ilikuwa kwenye karatasi iliyoanza kuuzwa miaka sita baadaye.
Uongo wa tarehe ulionekana kwenye nyuzi za karatasi.
Nyakyi alipoona ushahidi huo, alisema alifuata maagizo na hakujua athari. Halima hakumshambulia; alimuuliza ni familia zipi zilipoteza mashamba baada jalada kufichwa.
Nyakyi hakuweza kutaja hata moja. Ukimya huo ulionyesha tatizo la mfumo: watu walioweza kuhamisha karatasi walikuwa mbali na watu waliopoteza ardhi. Kassim aliomba orodha ya kila mtu aliyesaini uhamisho wa jalada.
Hakuwa anatafuta mhalifu mmoja wa kuhitimisha hadithi. Alikuwa anajenga njia nzima ambayo uongo ulitumia kutoka dawati hadi ramani.
Kassim alihakikisha nakala ya kwanza haibaki mahakamani peke yake. Alitengeneza picha zenye azimio kubwa, akaweka alama ya muda, na kuzikabidhi kwa wakili, chuo kikuu, na kamati ya kijiji. Kila mpokeaji alisaini rejesta moja. Jalada lingeweza kufichwa tena, lakini si bila watu wengi kugundua kwa wakati mmoja.
Lakini vinaweza kufikiwa ikiwa bwawa lililoharibiwa lingepasuka.