Mwezi mmoja baadaye, msafara mkubwa uliingia Mbuyuni kutoka pwani.
Kulikuwa na wapagazi zaidi ya mia moja, punda, vitambaa vya rangi, shanga, chumvi na masanduku ya vyombo vya chuma. Kiongozi wake aliitwa Rashid bin Suleiman, mfanyabiashara mwenye sauti tulivu na macho yaliyokuwa yakihesabu kila kitu.
Rashid alifika sokoni pamoja na Jabali.
“Tunataka kununua mtama wa kutosha kwa safari ya mwezi mmoja,” Jabali alisema.
Neema akawaonyesha kipimo cha soko.
Rashid alikizungusha mikononi. “Mji wenu una pishi kubwa.”
“Mji wetu una pishi moja,” Neema akajibu.
Rashid akatabasamu. “Katika miji mingine, msafara mkubwa hupewa kipimo cha urafiki.”
“Urafiki usio na kipimo ni wizi.”
Jabali akakunja uso. “Unajua unazungumza na nani?”
“Najua ninapima nafaka ya nani. Hilo linatosha.”
Rashid hakukasirika. Alimwangalia kwa makini, kisha akalipa kwa kipimo kamili. Kabla ya kuondoka, alimpa Neema sarafu ya fedha.
“Kwa uaminifu wako.”
Neema hakuiokota.
“Malipo yangu yanatoka kwa Chifu.”
“Basi ichukue kama zawadi.”
“Zawadi inayotolewa kabla ya kipimo kinachofuata ni deni lililovaa manukato.”
Rashid akacheka kwa sauti. “Mbuyuni ina msichana wa ajabu.”
Lakini jioni hiyo, alikwenda kula nyumbani kwa Mtemi.
Habari hizo zilimfikia Neema kupitia mtoto aliyekuwa akiuza kuni.
Siku mbili baadaye, Chifu Baraka alimwita.
“Msafara wa Rashid utarudi baada ya miezi mitatu,” Chifu alisema. “Ameahidi kuifanya Mbuyuni kituo kikubwa cha biashara.”
“Hilo ni jambo jema.”
“Lakini anataka punguzo la kipimo kwa kila pishi kumi.”
“Hilo si punguzo. Ni pishi ya kumi na moja inayochukuliwa bila kulipiwa.”
Jabali, aliyekuwa pembeni ya Chifu, akasema, “Faida yake itarudi kwetu kupitia ushuru.”
“Hasara yake itaangukia kwa wakulima.”
Chifu akagonga fimbo yake sakafuni. “Kazi yako ni kupima, si kunifundisha kutawala.”
Neema akainamisha kichwa. “Nikipima kwa uongo kwa amri yako, muhuri wako ndio utasema uongo, si mdomo wangu.”
Ukumbi ukatulia.
Jabali akasimama kwa hasira, lakini Chifu akamzuia kwa mkono.
“Unaweza kwenda.”
Neema aliondoka akijua kazi yake ilikuwa imeanza kubadilika. Mwanzoni alikuwa amepigana na kipimo cha Mtemi. Sasa kipimo kilekile kilikuwa kimeingia katika chumba cha Chifu.
Usiku huo, Mzee Salim alimwambia, “Ukweli unaopambana na mwizi mmoja ni rahisi. Ukweli unaopambana na faida ya watawala huwa ghali.”
“Basi tunahitaji watu wengi waweze kuununua.”
“Unamaanisha nini?”
“Nitawafundisha wakulima kupima wenyewe.”
Kuanzia siku hiyo, kila jioni, wanawake, vijana na wakulima walikusanyika chini ya mkwaju. Neema aliwafundisha kutumia maji, mawe na alama za hesabu. Mzee Salim aliwafundisha kuandika majina yao na kutambua tarakimu.
Mama Naliaka alikuwa wa kwanza kutengeneza pishi lake mwenyewe. Baada yake wakaja wengine.
Mwezi ulipokwisha, kulikuwa na pishi ishirini na saba mjini ambazo watu waliweza kulinganisha na kipimo cha soko.
Muhuri bado ulikuwa wa Chifu.
Lakini maarifa hayakuwa yake tena.
---
Baada ya msafara wa Rashid kuondoka, sarafu aliyojaribu kumpa Neema ilibaki akilini mwake. Si kwa sababu aliitamani, bali kwa sababu alijua zawadi huwa na njia ya kurudi ikiwa na jina jipya.
Wiki mbili baadaye, mpagazi mmoja wa msafara alirudi Mbuyuni akiwa na kifundo cha mguu kilichovimba. Jina lake lilikuwa Hamisi. Alisema aliteleza kwenye mawe, na msafara uliendelea bila yeye kwa sababu haukuweza kusubiri.
Bi. Rehema alimpa mahali pa kulala kwa siku chache. Hamisi alisaidia kukata unyasi na kutengeneza mikanda ya vikapu. Alikuwa mtu wa maneno machache, lakini alijua njia nyingi kutoka bara hadi pwani.
“Rashid hulipa watu wake vizuri?” Neema aliuliza.
“Bora kuliko wengine.”
“Hiyo si jibu.”
Hamisi akacheka. “Analipa kiasi alichoahidi, lakini anajua kuahidi kidogo.”
Alimweleza kuhusu miji ambayo vipimo vilibadilika kila msafara ulipofika. Katika mji mmoja, pishi la wenyeji lilikuwa kubwa kwa wanunuzi wa ndani lakini dogo kwa wageni. Katika mwingine, kila lango lilitoza ushuru tofauti. Misafara ilijifunza kupunguza hasara kwa kuwabana wakulima wasiojua bei za mbali.
“Kwa hiyo Rashid aliposema pishi yenu ni kubwa, alikuwa anajaribu tu?” Neema aliuliza.
“Alikuwa akipima wewe kabla hajapima nafaka.”
Hamisi alipona taratibu. Wakati huo alimfundisha Kito kufunga mizigo kwa fundo la wapagazi. Neema alitazama namna kamba ilivyopita mara mbili na kukazwa kwa kuvuta ncha moja.
“Fundo hili halilegei?” aliuliza.
“Si mpaka mtu ajue pa kuvuta.”
Baadaye, fundo hilo lingekuwa ushahidi wa moto. Wakati huo lilionekana kama maarifa madogo tu.
Hamisi pia alimpa Neema kijiti kifupi chenye alama za safari. Kila alama iliwakilisha siku ya kazi, chakula kilichotolewa na sehemu ya malipo iliyobaki.
“Hii ndiyo njia yetu ya deni,” alisema. “Karani wa msafara ana kijiti chake, mpagazi ana chake. Mwishoni tunalinganisha.”
Neema alikizungusha mikononi. “Kwa nini soko letu lisifanye hivyo?”
Alianza kutengeneza vijiti viwili kwa kila mkopo mdogo: kimoja kwa mkopeshaji, kimoja kwa mkopaji. Alama zilichongwa mbele ya mashahidi. Mtu alipolipa sehemu, alama hiyo ilikatwa kwenye vijiti vyote viwili.
Wafanyabiashara walipinga.
“Vibao vyetu vinatosha,” walisema.
“Vibao vyenu vinakaa kwenye nyumba zenu,” Neema akajibu. “Kijiti cha mkopaji kinakaa mkononi mwake.”
Mtemi alikataa kutumia mfumo huo. Chifu Baraka hakutaka kumlazimisha kwa sababu deni lilikuwa biashara binafsi. Neema hakupigana moja kwa moja. Alianza na wakulima na wafanyabiashara wadogo waliokuwa tayari.
Ndani ya mwezi mmoja, ugomvi wa madeni ulipungua miongoni mwao.
Watu wakaanza kuomba mikopo kwa wale waliotumia vijiti kwa sababu masharti yalikuwa wazi. Hatimaye hata baadhi ya wateja wa Mtemi walidai vijiti vyao.
Mtemi alimwita Neema ghala kwake.
“Unaharibu heshima ya neno la mfanyabiashara,” alisema.
“Kwa kulifanya lionekane?”
“Biashara haiwezi kuandikwa kila pumzi. Kuna uaminifu.”
“Uaminifu ambao mtu mmoja pekee ndiye anayeukumbuka si uaminifu. Ni mtego.”
Mtemi alitembea hadi dirishani. “Baba yako alizungumza hivyo.”
Neema alihisi damu ikipanda usoni. “Ulimjua vizuri?”
“Alikuwa mpimaji mzuri. Mbaya katika kujua wakati wa kunyamaza.”
“Alikufa kwa homa?”
Mtemi akageuka polepole. “Njia huua watu wengi.”
“Hilo si jibu.”
“Ni jibu pekee ulilo nalo.”
Neema alitaka kumshika, kumpiga, kumlazimisha aseme zaidi. Badala yake alikumbuka maneno ya Mzee Salim: anza na kinachoweza kupimwa.
Akaweka kijiti cha deni mezani.
“Kuanzia mwezi ujao, mtu yeyote atakayelalamika kuhusu deni lako ataleta nakala yake. Usipompa nakala, baraza litachukulia hesabu yako kuwa haijathibitishwa.”
“Baraza limesema hivyo?”
“Bado.”
Mtemi akacheka. “Basi unatishia kwa mamlaka usiyo nayo.”
“Hapana. Nakueleza mamlaka ambayo watu wameanza kujipa.”
Aliondoka.
Nyumbani, alimwambia Hamisi kuhusu maneno ya Mtemi.
Hamisi akawa kimya kwa muda. “Nilikuwa mdogo wakati wa safari ya Juma,” alisema. “Lakini nilisikia jina lake.”
“Ulisikia nini?”
“Kwamba aligombana na mkuu wa msafara kuhusu magunia yaliyopotea. Na kwamba siku aliyougua, watu wawili hawakutaka asafirishwe hadi kijiji cha dawa.”
“Ni nani?”
“Sikujua majina. Lakini mmoja alikuwa na pete nzito za shaba.”
Neema hakuweza kulala usiku huo.
Kwa mara ya kwanza, kivuli cha kifo cha baba yake kilikuwa na umbo la mkono.
---