Kabla ya kikao kuvunjika, Amina aliomba kila mrithi aandike swali moja analotaka lijibiwe kabla ya kura yoyote ya mauzo. Maswali yalitoka kwenye kodi, deni, thamani ya soko na muda wa mikataba. Aliyakusanya bila majina. Kwa kufanya hivyo, mjadala uliacha kuwa mashindano ya nani anampenda Salim au Amina zaidi. Kesho wangejadili masharti yanayoweza kupimwa, na hilo lilikuwa badiliko ambalo hakuna mtu angeweza kulifuta kwa hotuba.
Baada ya Daniel kuonyesha deni halali, Amina aliomba dakika kumi kabla ya mjadala. Alijua familia ilikuwa hatarini kuruka kutoka uongo mmoja kwenda mwingine: kutoka “lazima tuuze” kwenda “hatudaiwi chochote.” Zote zilikuwa rahisi. Zote zilikuwa hatari.
Aliporudi, alikuwa na projection ya miezi ishirini na nne. Hakuiita suluhisho. Aliita scenario. Mapato ya sasa, vacancy, maintenance reserve, debt service na ongezeko la kodi lililowezekana viliwekwa kwa assumptions tofauti.
“Ukiongeza rent hivi, tenants wataondoka,” Salim alisema.
“Ndiyo maana hii si final. Lazima tuzungumze nao.”
“Na usipoongeza?”
“Plan inakuwa tight sana.”
Mmoja wa warithi akauliza, “Kwa nini tusiuze tu na kumaliza?”
Amina akajibu, “Mnaweza kuchagua kuuza baada ya valuation huru, authority sahihi na terms zilizo wazi. Ninachopinga ni kusema hakuna chaguo jingine wakati namba zinaonyesha lipo.”
Hilo lilifanya baadhi yao wakasirike zaidi, si kidogo. Walikuwa wametarajia Amina awe upande wa nyumba kwa hisia. Badala yake aliwalazimisha kubeba jukumu la uchaguzi.
Daniel akaonyesha sensitivity analysis. Miezi miwili ya vacancy ingeumiza plan. Repair kubwa isiyotarajiwa pia. Lakini escrow na reserve zingeweza kupunguza hatari. Wakili wa wadai, aliyekuwa kwenye simu, alisema angehitaji kuona cash-flow proposal kabla ya kutoa msimamo.
Zulekha, aliyekuwa amesubiri nje, aliitwa ndani kwa dakika chache. Aliposikia watu wakijadili kodi bila wapangaji, alikunja uso. “Mnataka kupanga maisha yetu kwa spreadsheet?”
Amina akafunga laptop. “Ndiyo maana kesho nataka mje mezani.”
“Si kuja kusikiliza.”
“Kuja kujadiliana.”
Zulekha akatikisa kichwa. “Basi tutakuja na calculator zetu pia.”
Daniel aliandika namba mbili ubaoni mbele ya warithi wote.
Kushoto: **Deni lililothibitishwa**. Kulia: **Malipo yanayohitaji kurejeshwa/kuchunguzwa**.
Tofauti kati ya namba hizo ilikuwa mamilioni.
Lakini namba ya kushoto bado ilikuwa kubwa vya kutosha kuifanya chumba kinyamaze.
“Kwa hiyo,” mmoja wa warithi alisema, “hata tukisema Salim alifanya vibaya, bado tunadaiwa?”
“Ndiyo,” Daniel akasema. “Paa lilifanyiwa kazi kweli. Kuna taxes za nyuma. Kuna loan ya halali. Tatizo ni kwamba figure hizo zilichanganywa na charges ambazo hazina support ya kutosha.”
Salim, aliyekuwa amekaa mwisho wa meza, alikunja mikono. “Ndivyo nimekuwa nikisema. Nyumba inakula pesa.”
Amina akamwangalia. “Ulisema lazima iuzwe kwa sababu deni ni milioni kumi na nane na nusu. Deni lililothibitishwa ni chini sana.”
“Bado ni deni.”
“Ndiyo.”
Watu kadhaa waligeukia Amina, kana kwamba walitarajia aseme sasa hakuna haja ya kuuza. Hakusema hivyo.
Alifungua projection.
“Kodi ya sasa ikiwa recorded vizuri, na leakage ya charges ikiondolewa, nyumba inaweza kuhudumia deni kwa mpango wa karibu miezi ishirini na nne.”
“Kwa kuongeza kodi?” Zulekha aliuliza kutoka nyuma. Yusuf alikuwa amewaalika wapangaji wasikilize sehemu ya mapato lakini si kupiga kura ya umiliki.
“Kwa kiasi fulani, ndiyo,” Amina alisema.
Chumba kikabadilika.
Zulekha akakunja uso. “Tulidhani unatuweka hapa.”
“Nawaweka kwenye ukweli. Sitawaahidi kodi haitabadilika. Nitasema mabadiliko yoyote yawe kwa mkataba na kwa hatua, si kufukuzwa ghafla.”
Warithi wawili walipenda pendekezo la sale zaidi baada ya kusikia hilo. “Kwa nini tusiuze tu? Buyer mpya ameongeza offer.”
“Kwa sababu process ya sasa ina fraud risk, authority issues na tenancy obligations ambazo hazijatatuliwa,” Amina akasema. “Lakini nitasema kitu ambacho huenda hamtakipenda: kuuza si dhambi. Kuuza kwa taarifa ya uongo ndiyo tatizo.”
Salim akacheka. “Hatimaye umefika upande wangu.”
“Hapana. Nimefika upande wa options.”
Daniel akaonyesha cash-flow table. Kwa matumizi yaliyopunguzwa, account tofauti ya maintenance na rent collection iliyo wazi, debt service ingewezekana. Si rahisi. Si bila maumivu. Lakini ingewezekana.
Amina alipendekeza mpango wa miezi ishirini na nne, audit ya kila robo mwaka na account ambayo mtu mmoja hawezi kuhamisha fedha peke yake.
Mmoja wa warithi akasema, “Hii ni kazi nyingi sana kwa nyumba moja.”
“Ndiyo,” Amina akajibu. “Uwazi ni kazi.”
Salim akasimama. “Na kama wapangaji hawataki market rent?”
Zulekha akajibu kabla Amina hajafanya hivyo. “Usizungumzie sisi kama hatupo.”
Yusuf akainua mkono. “Wapangaji wako tayari kujadili. Lakini existing contracts zitaangaliwa.”
Zulekha akasogea mbele. “Tutazungumza. Lakini si kama watu wa kuokolewa. Sisi ni upande wa mkataba.”
Amina alikubali kwa kichwa. Hilo lilikuwa sahihi.
Baada ya kikao, Mariam alimfuata Amina kwenye ua.
“Uliposema kodi inaweza kupanda, nilijua watu watakasirika.”
“Walikasirika.”
“Kwa nini hukuahidi waendelee vile vile?”
“Kwa sababu hiyo ingekuwa uongo mwingine.”
Mariam akakaa kwenye kiti cha Saada. “Mama yako angependa hilo.”
Amina akamwangalia. “Usitumie Bibi kunipa approval.”
Mariam akatabasamu kwa uchungu. “Sawa.”
Saa moja baadaye, Yusuf akapokea ujumbe kutoka kwa wakili wa Bahari Crown.
Buyer alikuwa bado interested. Lakini pia alikuwa tayari kuongeza bei ikiwa familia ingeweza kutoa resolution ndani ya saa arobaini na nane.
Oferta hiyo mpya ilikuwa kubwa vya kutosha kulipa deni halisi na kuwaachia warithi fedha nyingi.
Amina alitazama namba.
Sasa tatizo halikuwa tena kuzuia deal mbaya.
Lilikuwa kuthibitisha kwamba familia inaweza kuchagua vizuri hata ikipewa deal nzuri.
Warithi walipoanza kuondoka, mmoja alimfuata Amina na kusema, “Tulitaka utuambie nani ni mbaya, kumbe unatuletea kazi.” Amina akajibu, “Mtu mbaya akiondoka na mfumo ubaki ule ule, mtu mwingine atafanya kitu kile kile.” Jibu hilo halikumfurahisha, lakini alimwomba copy ya repayment scenario. Hilo lilikuwa hatua ndogo kuelekea uamuzi wa namba badala ya upande wa mtu.
Amina pia aliweka wazi kwamba fees za professional management zingepunguza cash flow. Hakutaka plan ionekane nzuri kwa kusahau gharama ya kuendesha uwazi wenyewe.
Daniel alieleza deni halali kwa vipande. Roof loan ilikuwa na balance iliyothibitishwa. Taxes za nyuma zilikuwa na penalties ambazo zingeweza kupunguzwa ikiwa mpango wa malipo ungeanza. Supplier mmoja alikuwa bado anadai fedha kwa kazi ya sewage line iliyothibitishwa na picha na delivery notes. Haya yote hayakuwa sehemu ya njama; yalikuwa gharama za jengo la zamani.
Amina alipanga cash flow kwa assumptions tatu za occupancy. Kwa asilimia tisini ya occupancy, repayment ya miezi ishirini na nne ilikuwa tight lakini possible. Kwa asilimia sabini, haikutosha. Hivyo aliongeza reserve na trigger ya review ikiwa vacancy itazidi kiwango fulani.
Mmoja wa warithi alisema, “Hii report yako kila sentensi ina kama, ikiwa, endapo.”
Amina akajibu, “Kwa sababu future haina receipt bado.”
Kicheko kidogo kilitokea, lakini ukweli ulibaki.
Salim alitumia uncertainty hiyo kushinikiza sale. “Buyer ndiye certainty yetu.”
Daniel akasema, “Sale ina certainty ya price, si certainty ya net proceeds mpaka liabilities na tenancy costs zijulikane.”
Hilo lilizuia mjadala kuwa wa hisia.
Baadaye, Amina alikaa na Mariam kupitia matumizi ya kawaida ya nyumba. Mariam alijua ni mwezi gani water bill hupanda, supplier gani wa zamani alikuwa ghali na sehemu gani ya paa huvuja kwanza. Amina aligundua mama yake alikuwa na maarifa mengi ambayo hayakuwahi kuingia kwenye mfumo kwa sababu yalibaki kichwani.
“Tunapaswa kuyaandika,” Amina alisema.
“Mimi si spreadsheet.”
“Ndiyo maana tunahitaji spreadsheet.”
Mariam akacheka. Walianza maintenance calendar. Huo ulikuwa mfano mdogo wa mfumo mpya: maarifa ya mtu hayakukataliwa, lakini yalibadilishwa kuwa record ambayo mtu mwingine anaweza kutumia.
Zulekha alipokuja jioni na madai ya kukaa mezani, Amina alikuwa tayari ameelewa kwamba repayment plan haiwezi kuandaliwa bila upande wa watu wanaozalisha mapato hayo.