Msimu uliofuata ulianza kwa matumaini.
Mvua ilinyesha mara mbili. Mbegu zikaota. Mashamba yakawa na mistari ya kijani iliyowafanya watu wa Mbuyuni kuzungumza tena kuhusu harusi, nguo mpya na watoto kuanza shule ya Mzee Salim.
Kisha siku moja, anga la magharibi likawa jeusi.
Mwanzoni watu walidhani ni mvua. Lakini wingu hilo halikuwa na harufu ya maji. Lilikuwa na sauti kama maelfu ya majani yakikwaruzana.
Nzige walitua kwenye mashamba.
Walifunika mahindi, mtama na mikunde. Watoto walipiga vyungu. Wanaume waliwasha moto. Wanawake walirusha majivu hewani. Lakini nzige walikula bila hofu.
Kufikia jioni, mashamba mengi yalikuwa mifupa ya kijani.
Mbuyuni ikaingia katika njaa ya pili kabla haijatoka katika ya kwanza.
Chifu Baraka aliita baraza la dharura. Mtemi, Neema, wazee na wawakilishi wa vijiji walikusanyika.
“Maghala yangu yanaweza kulisha mji kwa mwezi mmoja,” Mtemi alisema. “Lakini lazima tuzuie watu wa nje kuingia sokoni.”
“Maghala yako yanaweza kulisha mji kwa muda mrefu zaidi ukiacha kuongeza bei kila siku,” Neema alisema.
Mtemi akampuuza. “Pia lazima deni lilipwe kwa kazi. Mtu asiye na sarafu afanye kazi mashambani mwangu au kwenye misafara.”
Mama Naliaka akasema, “Mashamba gani? Nzige wamekula kila kitu.”
“Basi wajenge uzio, wachimbe visima, wabebe mizigo.”
Neema alijua maana yake. Mtemi alitaka kubadilisha njaa kuwa mkataba wa utumwa wa deni.
Chifu Baraka akasema, “Ghala la wanawake lina nafaka kiasi gani?”
Neema hakujibu mara moja. Daftari lao lilionyesha pishi mia mbili na themanini na nne, lakini sehemu kubwa ilikuwa mali ya familia zilizoweka akiba.
“Ya kutosha kusaidia, si ya kutosha kuokoa mji mzima.”
“Basi ikabidhiwe barazani.”
Wanawake waliokuwa nyuma ya Neema wakaanza kunung’unika.
“Ghala hilo si mali yangu,” Neema alisema. “Ni la wanachama wake.”
“Katika janga, mali ya watu hutumika kwa manufaa ya watu.”
“Basi anza na maghala matatu ya Mtemi.”
Mtemi akagonga meza. “Nafaka yangu ilinunuliwa kwa fedha yangu!”
“Na yetu ilitokana na jasho letu.”
Chifu akainua mkono. “Nafaka yote mjini itahesabiwa. Kila ghala litatoa sehemu moja kati ya tano kwa akiba ya baraza.”
Neema alikubali kwa sharti kwamba hesabu na ugawaji ufanywe hadharani. Mtemi akakubali bila kubishana.
Hilo lilimfanya Neema ashuku.
Siku ya kuhesabu, ghala la wanawake lilikuwa na kiasi kilichoandikwa. Maghala mawili ya wafanyabiashara wengine pia yalilingana na madaftari yao.
Maghala ya Mtemi yalikuwa karibu tupu.
“Nilikuwa nimeuza kwa msafara uliopita,” alisema.
“Kwa nini hukutangaza?” Neema akauliza.
“Ni lazima nikueleze kila biashara yangu?”
Hakukuwa na sheria iliyomlazimisha. Lakini Neema alijua pishi zaidi ya mia tano haziwezi kutoweka bila watu kuona.
Usiku, mtoto mmoja aitwaye Pendo alifika nyumbani kwa Neema. Baba yake alikuwa mlinzi wa zamani wa Mtemi.
“Nafaka haikuondoka mjini,” Pendo alisema. “Iko kwenye mapango ya Mlima Kavu.”
“Umeonaje?”
“Baba alibeba magunia usiku. Sasa ana homa. Anaogopa kusema.”
Mlima Kavu ulikuwa umbali wa nusu siku. Asubuhi, Neema alienda pamoja na Mama Naliaka na wanaume wanne waliokuwa wanachama wa ghala. Walikuta njia ya mikokoteni, makapi na magunia yaliyofichwa ndani ya pango.
Kabla hawajahesabu, walinzi wenye mikuki walitokea.
“Hii ni mali ya Bwana Mtemi,” mkuu wao alisema. “Ondokeni.”
“Ni nafaka iliyofichwa ili bei ipande,” Neema akasema.
“Mali yake, bei yake.”
Neema alitazama mapango, walinzi na njia nyembamba ya kurudi mjini. Hawakuweza kupigana.
Akainama, akachota konzi ya mtama na kuifunga kwenye kitambaa.
Mkuu wa walinzi akacheka. “Huo ndio ushahidi wako?”
“Hapana,” Neema alisema. “Ushahidi wangu ni kwamba watu sita sasa wanajua.”
Walirudi Mbuyuni na habari.
Mtemi alifika barazani akiwa na hati iliyobeba muhuri wa Jabali. Hati hiyo ilisema mapango yalikuwa ghala la biashara lililoruhusiwa na familia ya Chifu.
Chifu Baraka aliitazama muhuri huo kwa muda mrefu.
Jabali alikuwa bado uhamishoni kwenye malisho.
Lakini muhuri ulikuwa halisi.
Mtemi akatabasamu. “Kila kitu ni halali.”
Neema akajibu, “Kitu kinaweza kuwa na muhuri na bado kikawa uongo.”
Wakati huo, mji ulikuwa na njaa sana kiasi kwamba maneno hayakutosha.
Walihitaji kufungua pango.
---
Wakati nzige walipomaliza mashamba, njaa haikufika kwa kila nyumba siku moja.
Kwanza ilifika kwa wale waliokuwa hawana mifugo. Kisha kwa waliokuwa na madeni. Baadaye kwa familia zilizokuwa zimeuza mbegu zao. Mwishoni hata wenye magunia machache walianza kuyafungua kwa hofu, wakijua kila bakuli lilikuwa siku moja iliyopungua.
Neema aliweka kituo cha uji mbele ya Ghala Lisilolala. Walianza na watoto chini ya miaka saba, wazee na wagonjwa. Siku ya kwanza watu mia moja walifika. Siku ya tano walikuwa zaidi ya mia tatu.
Kila alfajiri, Mama Naliaka aliwasha majiko matatu. Bi. Rehema alisimamia maji. Kito na Pendo waliandika majina kwa alama rahisi. Familia ilipokea kijiti chenye mikato ya siku, ili hakuna mtu alazimike kueleza njaa yake upya kila asubuhi.
Lakini mfumo haukuondoa maumivu.
Mwanamke mmoja alileta watoto watano na kudai wawili wa jirani ni wake. Alipogunduliwa, alilia.
“Jirani amekufa jana,” alisema. “Nikiwarudisha, watakula nini?”
Neema akabadilisha daftari. Watoto wakapewa uji.
Siku nyingine, mwanaume mwenye nguvu alijaribu kusukuma mbele ya foleni. Hamisi alimzuia. Mwanaume akasema, “Nimefanya kazi siku nzima. Kwa nini mzee anayekaa kivulini apewe kabla yangu?”
“Kwa sababu unaweza kusubiri dakika kumi,” Neema akasema. “Yeye huenda asiweze.”
Mwanaume alitaka kupigana, lakini watu nyuma yake walimrudisha.
Pendo, msichana aliyefichua mapango, alikuja kila siku akiwa na mdogo wake mgongoni. Baba yake alikuwa mlinzi wa Mtemi na alikataa kuja kwenye ghala kwa aibu. Alisema familia yake haitakula chakula cha maadui wa bwana wake.
Pendo alimletea uji kwa siri.
Siku moja Neema alimfuata hadi nyumbani. Alimkuta baba yake amelala, mwili umedhoofika na homa. Pembeni kulikuwa na mkuki na sarafu mbili za shaba.
“Kwa nini hukujileta?” Neema aliuliza.
Mwanaume huyo aligeuza uso. “Nililinda mapango.”
“Ulilinda nafaka ya Mtemi.”
“Nilijua watu walikuwa na njaa.”
“Na bado ulikaa.”
“Nilikuwa na watoto.”
Pendo alisimama mlangoni, akishika bakuli.
Neema alikumbuka Bakari, Musa, Amani na hata yeye mwenyewe mbele ya ghala la Mtemi. Njaa haikufanya kila kosa kuwa sawa. Lakini ilifanya hukumu rahisi kuwa uongo.
“Utakuja kesho kusaidia kugawa,” alisema. “Ukiweza kusimama.”
“Hunifungi?”
“Chifu ataamua kuhusu mapango. Mimi ninaamua kuhusu uji. Watoto wako hawatalaumiwa kwa mkuki wako.”
Kesho yake alifika akitembea kwa shida. Baada ya kupona, akawa mmoja wa watu waliobeba maji kila asubuhi.
Uji ulipungua kadiri magunia yalivyopungua. Waliongeza majani yanayoliwa, muhogo na maharagwe yaliyopondwa. Bi. Rehema aliwafundisha wanawake kuchemsha mizizi fulani mara mbili ili kuondoa uchungu. Mzee wa dawa alionya kuhusu mizizi yenye sumu iliyokuwa ikichimbwa na watoto.
Licha ya juhudi, mtoto mmoja alikufa.
Aliitwa Baraka mdogo, mwenye miaka minne. Mama yake alikuwa ametembea kutoka kijiji cha mbali na kufika usiku, baada ya kituo kufungwa. Walipomleta asubuhi, alikuwa baridi.
Neema alijifungia ghalani na kulia kwa hasira. Alijiuliza kama wangetoa zaidi mapema angeishi. Kama wangepunguza sehemu za wazee. Kama wangevunja mapango bila ruhusa siku ya kwanza.
Mzee Salim alimkuta.
“Hesabu haitakuambia kila maisha ambayo yangeokolewa,” alisema.
“Basi ina faida gani?”
“Inatuambia tulikuwa na nini na tulifanya nini. Bila hiyo, mwenye nguvu atasema hakuna aliyekufa, au chakula hakikutosha, au yeye alitoa zaidi kuliko wote.”
“Lakini mtoto amekufa.”
“Ndiyo. Usitumie hesabu kujificha kutokana na hilo. Itumie kuzuia mtu mwingine kufa kwa sababu ileile.”
Neema akaongeza zamu ya usiku. Kituo hakikufungwa tena kabisa. Bakuli la dharura lilibaki tayari kwa yeyote aliyefika baada ya giza.
Jina la Baraka mdogo liliandikwa kwenye ubao wa kwanza wa waliopoteza maisha katika njaa hiyo.
Chini yake waliandika sababu, tarehe na kijiji.
Mtemi aliposikia, alisema kuandika majina kutachochea hasira.
Neema akajibu, “Wafu hawachochei hasira. Wanaonyesha bei ambayo wengine wanataka tusiiweke kwenye hesabu.”
Kila mtoto aliyepokea uji baada ya hapo alikumbusha Neema kwamba mapango hayakuwa mjadala wa kisheria tu.
Yalikuwa milango iliyofungwa kati ya bakuli na kaburi.
---