Bakari mdogo, aliyekiri kuwasha moto, alihifadhiwa katika nyumba ya walinzi akisubiri hukumu. Mtemi alitaka ahukumiwe peke yake. Jabali alitaka apelekwe mbali kabla hajataja majina zaidi. Neema alitaka azungumze mbele ya watu.
Chifu Baraka alikataa.
“Akisimama sokoni, umati utamuua,” alisema.
“Basi walinzi wamlinde.”
“Walinzi wangapi? Watu wamepoteza chakula cha watoto wao.”
Mzee Salim akashauri ushahidi wake uandikwe na kusomwa hadharani. Bakari aliweka alama ya kidole chini ya simulizi yake. Amani na muuza mafuta walitia alama kama mashahidi.
Lakini usiku kabla ushahidi haujasomwa, mtu alijaribu kumpa Bakari sumu kwenye uji.
Mlinzi aliyekuwa zamu aligundua harufu isiyo ya kawaida na kumwaga bakuli. Mbwa aliyelamba uji alikufa kabla ya asubuhi.
Habari ilipofika sokoni, hofu ikabadilika. Watu walielewa kuwa Bakari hakuwa tu mhalifu; alikuwa mtu aliyebeba siri ambayo wengine waliiogopa.
Neema alienda kumuona.
Bakari alikuwa kijana kuliko alivyodhani, labda miaka ishirini na mitano. Mguu wake uliokuwa umejeruhiwa ulifungwa kwa kitambaa. Alikaa sakafuni, akijaribu kutoangalia mlango.
“Walitaka kuniua,” alisema.
“Ulitaka kutuua kwa njaa.”
“Sikujua ghala lingeungua lote.”
“Ulipeleka mafuta kwenye paa la nyasi.”
Bakari akafumba macho. “Nilihitaji fedha. Dada yangu ana watoto wawili. Mume wake alikufa. Mtemi alisema kazi moja tu.”
“Na ulipoona nafaka ya baraza ikihamishwa?”
“Niliona. Lakini kuona si kuwa na uwezo wa kukataa.”
Neema alikasirika, lakini maneno hayo yalimgusa. Alijua vizuri njaa ilivyoweza kufanya kesho ionekane haina maana.
“Ni nani aliyekupa amri?”
“Mkuu wa ghala alinipa. Jabali alikuwepo alipoleta fedha. Mtemi hakusema moja kwa moja.”
“Lakini alijua?”
Bakari alicheka kwa uchungu. “Katika ghala la Mtemi, hakuna gunia linalosogea bila yeye kujua. Hata panya wanadaiwa kodi.”
“Utaeleza hivyo mbele ya wajumbe wa mtawala mkuu?”
“Nikiishi hadi wafike.”
Neema alimwomba Chifu ahamishwe kutoka nyumba ya walinzi hadi sehemu ambayo familia yake haingeweza kufikiwa. Chifu akampeleka kwenye nyumba ya kuhifadhi chumvi, akabadilisha walinzi kila zamu na kuwafanya watu wawili wa soko kushuhudia chakula chake.
Jabali aliona hatua hiyo kama tusi kwake.
“Unamwamini msichana kuliko damu yako,” alimwambia Chifu.
“Damu yangu iliniletea mfuko wa fedha uliotumika kuchoma ghala langu.”
“Ushahidi wa karani maskini na mchomaji moto.”
“Na ukimya wako.”
Jabali akaondoka usiku huohuo kuelekea malisho ya mbali. Kabla hajaondoka, alikutana na Mtemi nyuma ya nyumba ya wageni. Kito aliwaona, lakini hakusikia maneno yao.
Siku chache baadaye, Bakari alisoma ushahidi wake mbele ya baraza dogo. Alikiri kosa lake bila kulipunguza. Chifu alimhukumu kufanya kazi ya kulipa sehemu ya nafaka iliyopotea na kufungwa mpaka wajumbe wafike. Baadhi ya watu walitaka auawe. Mama Naliaka, ambaye watoto wake walikosa chakula kwa sababu ya moto, ndiye aliyesema, “Akiuawa, walioamlipa watabaki safi.”
Hilo lilituliza umati.
Amani pia alizungumza. Alikiri alikuwa ameandika madeni ya uongo na kufuta hesabu kwa amri. Aliomba aondolewe ukarani.
Neema akasema, “Ukiondoka, mtu mwingine ataandika. Baki, lakini kila ubao uwe na nakala na shahidi.”
Amani alimtazama kwa mshangao. “Unaniamini?”
“Hapana. Ndiyo maana nataka nakala.”
Kwa mara ya kwanza alitabasamu kidogo.
Mzee Salim baadaye alimwambia Neema, “Umeanza kuelewa sheria.”
“Kwa kutomwamini?”
“Kwa kutotengeneza mfumo unaohitaji watu wawe watakatifu.”
Mji haukuwa na watakatifu wengi. Ulikuwa na watu wenye njaa, woga, tamaa, aibu na wakati mwingine ujasiri.
Mfumo mzuri ulipaswa kufanya kazi hata mikono iliyoushika ilipotetemeka.
---
Baada ya Bakari mdogo kukiri, Chifu Baraka alitaka kesi ifungwe haraka. Alisema mji hauwezi kuendelea kuzungumza juu ya moto wakati kila mtu anahitaji kutafuta chakula.
Neema alikataa.
“Kukiri kwake hakuelezi magunia yote, wala nani alifuta hesabu,” alisema.
“Mtemi amelipa faini.”
“Faini si jibu.”
Baraza likaruhusu siku moja ya kusikiliza ushahidi wa moto. Watu walikusanyika sokoni. Kamba iliyopatikana nyuma ya ghala iliwekwa mbele yao, pamoja na vipande vya kibuyu, punje za ufuta na pishi iliyotumiwa kumtega Neema.
Mtemi alicheka alipoona vitu hivyo. “Soko limekuwa nyumba ya watoto. Kamba na punje sasa zinatoa hukumu?”
Mzee Salim akasema, “Vitu havitoi hukumu. Vinazuia watu kusema chochote wanachotaka.”
Hamisi alionyesha jinsi fundo la wapagazi lilivyofungwa. Aliweka kamba mpya karibu na ile iliyoungua. Mikunjo ililingana. Kisha akaleta magunia ya ufuta kutoka ghala la Mtemi; kamba zake zilikuwa na aina ileile ya mafuta na nyuzi.
Mkuu wa ghala alidai kila mpagazi hutumia fundo hilo.
“Ndiyo,” Hamisi alisema. “Ndiyo maana hatusemi fundo linataja jina. Linasema magunia yalifungwa na mtu wa msafara, si mkulima wa Mbuyuni.”
Amani akasoma alama ya malipo ya mafuta. Muuza mafuta akaeleza vibuyu vilivyonunuliwa. Kito akataja mguu uliochechemea. Bakari akaonyesha jeraha lake na kukiri alipopita.
Kila ushahidi ulikuwa dhaifu ukiwa peke yake. Pamoja, ulifanana na nyuzi za kamba: mmoja angekatika, nyingi zikashikilia mzigo.
Neema alitumia mfano huo kuwaeleza watu kwa nini mashahidi na nakala zilihitajika.
“Mtu mmoja anaweza kuogopa. Ubao mmoja unaweza kuchomwa. Kijiti kimoja kinaweza kupotea. Lakini ukweli ukishikwa na mikono mingi, ni vigumu kuuvuta gizani.”
Jabali alisimama. “Na kama mikono yote imeongozwa na wewe?”
Neema akamgeukia. “Ndiyo maana ushahidi uko hapa, si ndani ya nyumba yangu. Kila mtu anaweza kuugusa na kuuliza.”
Chifu aliamuru pishi, kamba na vibao vihifadhiwe kwenye sanduku la baraza. Neema akapinga sanduku kuwa na ufunguo mmoja. Mwishowe wakaweka kufuli mbili: mmoja kwa baraza, mwingine kwa mwakilishi wa soko.
Mtemi aliondoka kabla kikao hakijaisha. Watu wake walisema amedhalilishwa kwa kulazimishwa kujibu maswali ya watoto na wanawake.
Mama Naliaka alisema, “Aibu yake ni ndogo kuliko njaa yetu.”
Baada ya mkutano, Kito aliuliza kama kila ukweli unaweza kujengwa kama kamba.
“Hapana,” Neema alisema. “Wakati mwingine tunabaki na uzi mmoja tu.”
“Basi tunafanya nini?”
“Hatusemi ni kamba. Tunasema tulicho nacho, na kile ambacho bado hatujui.”
Hilo lilikuwa somo ambalo hata watu wazima walipata shida kulifuata. Wengi walitaka uhakika hata pale ambapo haukuwepo. Wengine walitumia kutokuwa na uhakika kama ruhusa ya kupuuza kila kitu.
Neema alijifunza kusimama katikati: kutokuwa mwepesi kuhukumu, lakini pia kutoruhusu ukosefu wa ushahidi mkamilifu kuwa ngao ya mtu mwenye nguvu.
Kamba ya ushahidi haikumfunga Mtemi siku hiyo.
Lakini ilifunga njia aliyotumia kusema moto ulikuwa ajali na Neema ndiye mwizi.
---
Baada ya moto, bei ya nafaka ilipanda mara mbili ndani ya majuma matatu.
Wakulima waliokuwa na akiba ndogo waliiuza ili kulipa madeni. Wale waliokuwa hawana kitu walikwenda kwa Mtemi, ambaye sasa alikopesha pishi moja kwa marejesho ya pishi mbili baada ya mavuno.
“Amepunguza riba,” baadhi ya watu walisema.
Neema alijibu, “Nyoka aliyepunguza sumu bado ni nyoka.”
Alipendekeza kwa Chifu kwamba sehemu ya nafaka iliyookolewa iuzwe kwa bei ya kawaida. Chifu alikataa.
“Akiba ya baraza ni kwa siku mbaya.”
“Hizi ni siku mbaya.”
“Zitakuwa mbaya zaidi.”
Neema alitoka barazani akiwa na hasira. Chini ya mkwaju, wanawake walikuwa wakisubiri somo la hesabu. Aliwaangalia Mama Naliaka, Bi. Rehema na wengine waliokuwa wameleta watoto mgongoni.
“Tunategemea maghala ya watu wanaonufaika na njaa yetu,” alisema. “Kwa nini tusijenge letu?”
Mama Naliaka akacheka kwa uchungu. “Tutalijaza kwa nini? Hewa?”
“Kila mwenye pishi kumi wakati wa mavuno ataweka nusu pishi. Mwenye tano ataweka robo. Mwenye moja ataweka konzi mbili. Hatutauza yote mara moja.”
“Na nani atalinda?”
“Sisi.”
“Na nani ataandika hesabu?”
“Sisi.”
Wazo hilo lilionekana dogo, karibu la kuchekesha. Lakini wanawake walikuwa wamechoka kuomba. Walichagua sehemu kavu karibu na mkwaju, wakafyatua matofali ya udongo na kuanza kujenga.
Wanaume wengine waliwacheka.
“Ghala la vikapu,” waliita.
Mtemi alituma mtu awaambie kuwa hakuna ghala linaloweza kufanya biashara bila ruhusa ya Chifu.
Neema akajibu, “Hatuuzi. Tunahifadhi.”
Chifu Baraka aliposikia, hakupinga. Alidhani mradi huo ungeanguka wenyewe.
Lakini Bi. Rehema alibuni vikapu vikubwa vilivyopakwa udongo na majivu ili kuzuia wadudu. Mzee Salim akatengeneza daftari la majina. Mama Naliaka akasimamia zamu za ulinzi. Kila mwanachama alipoweka nafaka, alipokea kijiti chenye alama ya kiasi chake.
Mavuno yalipofika, yalikuwa hafifu, lakini ghala lilianza kujazwa.
Mtemi alituma wanunuzi mashambani wakitoa bei ya juu kwa siku tatu. Wakulima wengi walikimbilia kuuza. Siku ya nne, baada ya kupata nafaka nyingi, alishusha bei ghafla.
Wanawake wa ghala hawakuuza.
Rashid aliporudi na msafara wake, alitaka kununua pishi mia tatu. Mtemi alimpa bei ya chini kuliko mtu mwingine yeyote, lakini kwa sharti kwamba anunue yote kwake.
Neema alikusanya wakulima wadogo.
“Peke yetu hatuna kiasi anachotaka,” alisema. “Pamoja tunacho.”
Walijumlisha nafaka yao. Pishi mia tatu na kumi na mbili.
Rashid alipofika sokoni, alikuta safu ya wakulima na wanawake, kila mmoja akiwa na kijiti cha hesabu. Neema alimpa bei moja, kipimo kimoja na masharti yaliyoandikwa mbele ya mashahidi.
Mtemi akasema, “Hawawezi kuhakikisha ubora. Nafaka yao imetoka nyumba tofauti.”
Neema akafungua magunia matatu kwa bahati nasibu. Punje zilikuwa kavu na safi.
Rashid akamwangalia Mtemi, kisha Neema.
“Bei yako ni juu kidogo,” alisema.
“Lakini kiasi utakacholipia ndicho utakachopata.”
Rashid akacheka. “Hilo sasa lina thamani yake.”
Alinunua kutoka kwao.
Siku hiyo, kwa mara ya kwanza, wakulima wadogo waliuza kama kundi na kupata bei ambayo Mtemi hakuweza kuipunguza.
Jioni, wanawake walikaa mbele ya ghala lao wakihesabu sehemu ya faida. Hawakuwa matajiri. Lakini kila mmoja alirudi nyumbani na nafaka, chumvi na sarafu chache.
Bi. Rehema alimwangalia binti yake.
“Umejenga ghala bila kuwa na mali.”
Neema akatikisa kichwa. “Tumejenga mali kwa sababu tulikuwa na uaminifu.”
Kutoka mbali, Mtemi aliwaangalia.
Sasa alijua tatizo lake halikuwa tena msichana mmoja mwenye pishi.
Lilikuwa kundi la watu waliokuwa wamejifunza kuhesabu pamoja.
---