Baada ya njia kufunguliwa na msafara wa Rashid kuwasili, watu walidhani tatizo kubwa limekwisha. Kisha kisima cha jumuiya kikaanza kutoa maji yenye matope.
Njaa na kiu vilikuwa ndugu wabaya. Uji ulihitaji maji. Wagonjwa walihitaji maji. Punda wa msafara walihitaji maji. Foleni ilianza kabla ya alfajiri, na mapigano yakatokea mara mbili ndani ya juma moja.
Chifu Baraka alipendekeza maji yawe chini ya walinzi na kila nyumba ipate vibuyu viwili kwa siku. Watu wenye familia kubwa walipinga. Wale waliokuwa karibu na kisima waliiba usiku. Wafanyabiashara walinunua nafasi kwenye foleni.
Neema alisema, “Tukipima maji bila kuandika watu, tutawapa sawa nyumba ambazo si sawa.”
“Utatengeneza daftari jingine?” Chifu aliuliza kwa uchovu.
“Ndiyo.”
Waligawa vibao kulingana na idadi ya watu na wagonjwa. Lakini hiyo ilikuwa suluhisho la muda. Hamisi aliwakumbusha chemchemi ndogo upande wa kaskazini ambayo wapagazi walitumia wakati wa mvua.
Walipoenda kuikagua, walikuta maji chini ya udongo, yakionekana kwenye shimo la wanyama. Mzee mmoja alisema zamani kulikuwa na kisima hapo, lakini kilifunikwa baada ya ukuta wake kuanguka na kuua watu wawili.
Neema akapendekeza wachimbe kisima kipya kwa ukuta wa mawe.
“Kwa fedha gani?” Chifu akauliza.
“Sehemu ya ushuru wa msafara wa Rashid. Sehemu ya faida ya ghala. Na kazi ya watu.”
Mtemi alipinga. “Ushuru wa biashara unapaswa kulinda njia, si kuchimba mashimo ya wanawake.”
Mama Naliaka akasema, “Ukinywa mwenyewe, kisima si cha wanawake.”
Baraza lilikubali baada ya Rashid kusema misafara itakaa Mbuyuni muda mrefu ikiwa kuna maji ya kutosha. Ghafla kisima kikawa uwekezaji, si huruma.
Kazi ilianza. Watu waligawanywa kwa zamu. Wengine walichimba, wengine wakatoa udongo, wengine wakakusanya mawe. Musa na Hamisi walitengeneza mfumo wa kamba mbili ili ndoo ya udongo isipite juu ya vichwa vya wachimbaji.
Siku ya sita, ukuta wa upande mmoja uliteleza. Kijana mmoja alifunikwa hadi kiunoni. Hamisi aliruka ndani kabla watu hawajamzuia na kumtoa. Baada ya tukio hilo, Neema alisimamisha kazi kwa siku mbili ili ukuta ujengwe kwanza.
Watu walilalamika kuwa wanapoteza muda.
“Haraka inayomzika mtu si maendeleo,” alisema.
Chifu, aliyekuwa amezoea kutoa amri na kuona watu wakikimbia, alianza kuhudhuria kazi kila asubuhi. Aligundua kwamba kuchimba hakufuati hotuba. Jiwe lilikataa kwa kila mtu sawa.
Siku ya kumi na tano, maji safi yakaanza kuingia chini.
Vigelegele vilisikika. Watoto walitaka kuruka ndani. Bi. Rehema alichota bakuli la kwanza, lakini badala ya kunywa alimpa mwanamke aliyekuwa amejifungua siku mbili kabla.
Kisima kilipokamilika, swali la umiliki likatokea.
Chifu alitaka muhuri wa baraza uandikwe kwenye jiwe la juu. Ghala lilitaka majina ya wanachama waliotoa fedha. Wakulima walitaka kila kijiji kiwe na siku yake ya kuchota.
Neema akapendekeza maandishi yafupishwe:
**KISIMA CHA MBUYUNI—KIMEJENGWA KWA USHURU, AKIBA NA KAZI YA WATU.**
Chifu hakupenda kutotajwa kwa jina. Mwishowe alikubali.
Walitengeneza kamati ya maji yenye wanawake wawili, mwakilishi wa baraza, mchungaji na mpagazi. Kila mwezi walikagua ukuta na kamba. Hakuna aliyepewa haki ya kuuza maji wakati wa ukame bila idhini ya mkutano.
Mtemi alinunua shamba karibu na kisima, akitumaini kudhibiti njia. Watu wakajenga njia ya pili kupitia ardhi ya jumuiya.
Kwa kila mtego alioweka, walijifunza kutengeneza mlango mwingine.
Siku ya uzinduzi, Chifu alisema maji ni zawadi ya baraza. Mama Naliaka akapaza sauti kwamba ni ya kodi na kazi zao. Watu wakacheka, naye Chifu baada ya muda akacheka pia.
Neema alitazama maji yakipanda kwenye ndoo.
Maji yale yale yaliyofichua pishi la uongo sasa yalikuwa yamewalazimisha watu kujenga kitu ambacho hakuna mmoja angeweza kumiliki peke yake.
---
Mamba na wanaume waliokuwa wamefunga korongo waliposamehewa, watu wengi wa Mbuyuni hawakutaka waingie mjini.
“Walizuia chakula chetu,” mwanamke mmoja alisema. “Sasa watakula chakula chetu?”
Chifu Baraka alikuwa amewaahidi kazi ya kulinda msafara. Kuvunja ahadi kungewafanya warudi kuwa majambazi. Kuitimiza bila masharti kungeonekana kama kuwazawadia.
Neema akapendekeza makubaliano ya miezi sita. Wangelinda njia, kurekebisha daraja na kusindikiza magunia bila kuchukua ushuru wa siri. Malipo yao yangekuwa chakula, sehemu ya sarafu na kufutwa kwa kosa baada ya kipindi kukamilika. Kila msafara ungeandika malalamiko au uthibitisho wa kazi yao.
Mamba aliposikia, alisema, “Umetubadilisha kuwa watoto wa kupewa alama.”
“Ulikuwa tayari kuzuia mji kwa ahadi ya fedha usizoziona,” Neema akajibu. “Labda alama zitakusaidia.”
Mwezi wa kwanza ulikuwa mgumu. Wakulima waliwatukana. Watoto waliwarushia mawe. Mmoja wa walinzi alitoroka na gunia la chumvi. Mamba alimkamata mwenyewe na kulirudisha.
“Kwa nini?” Hamisi aliuliza.
“Kwa sababu kosa lake litaandikwa kwenye jina letu sote.”
“Basi umeanza kuelewa ghala.”
Mamba hakupenda kulinganishwa na wanawake wa ghala, lakini hakujibu.
Walinzi walijenga kibanda kwenye korongo na kuweka ubao wa ada halali za baraza. Msafiri yeyote angeweza kuona kiasi kabla ya kulipa. Fedha ziliwekwa kwenye sanduku lenye kufuli mbili na kuhesabiwa kila wiki.
Mara ya kwanza walipokamata wezi wa kweli, watu wa Mbuyuni walianza kubadilika. Wezi hao walikuwa wamechukua nguo na shanga kutoka msafara mdogo. Mamba aliwarejesha pamoja na mali yote, bila kuweka sehemu yake kama ilivyokuwa kawaida kwenye njia.
Rashid alimpa zawadi ya sarafu.
Mamba akaiangalia, kisha akasema, “Iandikwe.”
Neema aliposikia, alicheka kwa mara ya kwanza baada ya siku nyingi.
Baada ya miezi sita, baraza lilikutana kuamua kama makosa yao yafutwe. Mama wa Baraka mdogo alipinga. Alisema kuchelewa kwa nafaka kulichangia kifo cha mtoto wake.
Mamba alisimama mbele yake. “Siwezi kurudisha mwanao,” alisema. “Nilifanya kwa fedha. Sikujua jina lake, lakini nilijua watu walikuwa nyuma ya njia.”
Hakutafuta msamaha. Aliweka chini pishi mbili za nafaka kutoka sehemu yake ya malipo na kusema ziingie kwenye akiba ya watoto.
Mwanamke huyo hakumshukuru. Lakini hakupinga tena kufutiwa kosa baada ya kazi kukamilika.
Mamba akawa mkuu wa walinzi wa njia chini ya mkataba wa soko, si mtu binafsi. Wanaume wake walikatazwa kufanya kazi ya siri kwa mfanyabiashara yeyote. Malipo yao yalitangazwa na kila msafara ulipimwa kwa kanuni zile zile.
Neema hakudhani watu hubadilika kwa sababu mioyo yao huwa safi ghafla. Mara nyingi walibadilika kwa sababu mazingira mapya yalifanya tabia nzuri iwe na faida na tabia mbaya iwe vigumu kuficha.
Mamba bado alikuwa mkali. Bado alipenda fedha. Lakini sasa alilipwa zaidi njia ikiwa salama kuliko ikiwa imefungwa.
Huo pia ulikuwa aina ya kipimo.
---
Mvua ilirudi baada ya miezi miwili.
Haikuanza kwa kishindo, bali kwa matone machache yaliyotua kwenye vumbi na kutoa harufu ambayo watu walikuwa wameisahau. Watoto walikimbia nje. Wanawake waliinua nyuso zao. Wanaume walikaa kimya, kana kwamba waliogopa kushangilia kabla mawingu hayajathibitisha nia yake.
Kisha mvua ikanyesha usiku mzima.
Mashamba yalipandwa tena. Ghala la wanawake liligawa mbegu kwa familia ambazo hazikuwa nazo, kwa makubaliano ya kurudisha kiasi kidogo baada ya mavuno. Hakuna ardhi iliyowekwa dhamana. Hakuna mtoto aliyeandikwa kama mfanyakazi wa deni.
Lakini matatizo hayakuisha.
Wajumbe wa mtawala mkuu walifika kuchunguza moto, wizi wa nafaka na matumizi mabaya ya muhuri. Mkuu wao, Liwali Hamadi, alikuwa mtu mwenye vazi refu la buluu na karani wawili.
Mtemi alijitayarisha vizuri. Aliwaletea wajumbe zawadi, chakula na mahali pazuri pa kulala. Alidai Neema alikuwa amechochea umati kuvamia mali binafsi. Alisema Chifu Baraka alikuwa amepoteza mamlaka kwa kuwaruhusu wanawake kuendesha ghala lisilolipa ushuru.
Jabali alidai alitumia muhuri kwa ruhusa ya mjomba wake.
Chifu Baraka akakana.
Kesi ilipangwa kusikilizwa sokoni mbele ya watu.
Usiku kabla ya baraza, Mzee Salim alipotea.
Nyumba yake ilipatikana ikiwa imevurugwa. Vibao vya hesabu na daftari la ghala vilikuwa vimechukuliwa.
Neema alihisi hofu kali kuliko wakati alipotuhumiwa kwa moto. Bila kumbukumbu, Mtemi angeweza kusema kiasi chochote. Bila Mzee Salim, hakuna ambaye angeweza kueleza alama za zamani za ghala lililoungua.
Bi. Rehema alimshika mabega.
“Ulisema ukweli unahitaji nakala.”
Neema akamwangalia.
Mama yake akaenda kwenye kikapu kikubwa, akatoa kitambaa kilichoshonwa ndani ya ukingo. Ndani yake kulikuwa na karatasi na vibao vidogo.
“Kila jioni Salim aliniletea nakala,” alisema. “Alisema nyumba ya mwandishi ndiyo sehemu ya kwanza mwizi hutafuta. Hakuna anayekagua kikapu cha mwanamke maskini.”
Neema akakumbatia mama yake.
“Na Salim?”
“Tutampata. Lakini kesho hutakwenda barazani kama msichana peke yake. Utaenda na kila mtu ambaye jina lake liko kwenye daftari.”
Asubuhi, soko lilijaa. Wanachama mia moja na kumi na tatu wa ghala walikuja na vijiti vyao vya hesabu. Wakulima walibeba pishi zao. Muuza mafuta alikuja. Pendo na baba yake walikuja. Mamba na walinzi wa zamani wa korongo walikuja.
Liwali Hamadi alipoanza kusikiliza kesi, Mtemi aliwasilisha hati zake.
Neema hakuwasilisha hati moja.
Aliwasilisha watu.
Kila shahidi alieleza sehemu yake. Kila kijiti kililingana na nakala ya daftari. Kila pishi lililingana na alama ya maji. Karani wa Liwali walipohesabu, kiasi kilichosemwa na Mtemi kilipingana na biashara zake mwenyewe.
Hatimaye, Neema akatoa vibao vya ghala lililoungua.
“Hesabu hii iliandikwa na Mzee Salim,” alisema. “Leo hayupo. Alipelekwa usiku baada ya kukataa kubadili ushahidi.”
Mtemi akasema, “Unanishutumu kwa kutekwa kwa mzee bila kumwona?”
Sauti ilisikika nyuma ya umati.
“Basi nitamwona sasa.”
Mzee Salim aliingia akisaidiwa na Rashid na wanaume wawili.
Walikuwa wamempata katika kibanda cha zamani njiani kuelekea magharibi. Mlinzi aliyekuwa amempeleka alikimbia baada ya kuona msafara wa Rashid.
Mzee Salim alisimama mbele ya Liwali.
“Mimi ni mzee,” alisema, “lakini hesabu haizeeki. Kilichoibiwa hakibadiliki kwa sababu mwizi amevaa joho jipya.”
Soko likalipuka kwa vigelegele.
Liwali Hamadi akainua mkono kutuliza watu.
Kesi haikuwa imekwisha.
Lakini kwa mara ya kwanza, Mtemi hakuwa na mahali pa kuficha hesabu yake.
---